تحقیقات آموزشی آموزش محور

این وبلاگ به همت دانشجویان کارشناسی ارشدتحقیقات آموزشی دانشگاه تربیت معلم تهران درسال88طراحی شده است

موضوع :بررسی و به کارگیری روشهای تدریس فعال در آموزش

 

دانشگاه تربیت معلم تهران

دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی

 

اصول برنامه ریزی درسی

 

موضوع :

 

بررسی و به کارگیری روشهای تدریس فعال در آموزش

 

استاد مربوطه:

خانم دکتر عباسی

 

 

گرد آورنده :

رحمتی

 

88/9/24:تاریخ

 

 

 

 

 

فهرست مطالب

- مقدمه

- برنامه درسی

- طرح برنامه درسی

- چرا برنامه ریزی درسی ضروری است ؟  

- سطوح برنامه ریزی درسی

- تاریخچه روشهای تدریس در آموزش جهان

- مفهوم تدریس

- تعریف روش تدریس فعال

- تعریف روش تدریس غیر فعال

- تاریخچه روش های تدریس فعال

- روشهای تدریس فعال از دیدگاه اسلام

- ضرورت و به کارگیری روشهای تدریس فعال

- پرورش قوه تفکر و خلاقیت تنها با روشهای تدریس فعال و کاربردی

- یاد دادن موفقیت آمیز فقط در پرتو روشهای تدریس فعال

- روش تدریس به شیوه بحث گروهی

- مراحل اجرای روش بحث گروهی

- مزایا و محدودیتهای روش بحث گروهی

- روش تدریس مشارکتی و روشهای اجرای آن

- تعداد دانش آموزان عضو هر گروه و ترکیب اعضا گروه

- مراحل اجرای تدریس مشارکتی برای دروس علوم انسانی و پایه

- مزایا و محدودیتهای روش تدریس مشارکتی

-یادگیری از طریق همیاری

 - مزایا و محدودیتهای روش تدریس همیاری

- روش تدریس خرد  ، تجهیزات لازم برای راه اندازی تدریس خرد

- مزایا و محدودیتهای روش تدریس خرد

- نقش برنامه ریزی درسی در تعیین روش تدریس فعال

- پژوهشهای انجام گرفته در قالب موضوع

- جمع بندی

- پیشنهادات

- منابع

مقدمه

برنامه درسی به عنوان یکی از رشته های علوم تربیتی با انگیزه مهندسی تعلیم و تربیت شکل گرفته است نخستین صاحب نظرانی که برای تعیین ماهیت این رشته و پیدایش آن در جهان علم تلاش کرده اند در مقابل این سوال قرار داشته اند که مجموعه اقدامات و فعالیت های تعلیم و تربیت با چه قواعد و ضوابطی انتخاب و سازماندهی شود تا یادگیری موثر تحقق یابد به همین دلیل اگر گفته شود که برنامه درسی طراحی نقشه یادگیری است سخن نادرستی نیست (ملکی 1388)             

روش تدریس نیز یکی از این طراحی است که متعاقبا" توضیح داده خواهد شد . علاقه به توسعه تواناییهای فکری پدیده ای نیست که در عصر حاضر مورد توجه قرار گرفته باشد ؛چنین علاقه ای در تاریخ تعلیم و تربیت ریشه دارد . متاسفانه مدارس امروز ، عمدتا" به دلیل پیشرفتهای علوم و فنون و با توجه به بعضی از رویکردهای روانشناختی ، توجه خود را بیشتر به انتقال اطلاعات و حقایق علمی معطوف کرده و از تربیت انسانهای متفکر و خلاق فاصله گرفته اند .                                

ابتدا لازم است به بیان ساده ، توضیحات لازم در مورد ضرورت برنامه ریزی درسی و همچنین برنامه درسی و طرح آن داده شود .

برنامه ریزی درسی :

به یادگیری و طراحی عناصر و عوامل مختلف آن مربوط می شود

 چرا برنامه ریزی درسی ضروری است ؟                                                                        لحضه هارا زنده میکند – سردرگمی را از بین می برد – فراگیر را فعال می کند –  از دوباره کاری می کاهد –  باعث انجام کار در زمان خودش می شود –  هدفهای مبهم را روشن می کند –  نظم منطقی را می آموزد – چه می خواهیم را مشخص می کند – شرط لازم آموزش است – فراگیر را از پیشرفت آگاه می کند  –  عامل شناخت روشهای تدریس است  –  عامل استفاده مطلوب از وسایل آموزش است  –  از تداخل برنامه ها جلوگیری می کند  –  کارها را هدفمند و جهت دار می کند – ایجاد نظم و هماهنگی می کند – محرک معلم و شاگرد است. للللل                                      ببببب                                                 

برنامه درسی

آن چیزی است که در طول یک درس اتفاق می افتد، برنامه درسی باید اهداف درس ، روشهای تدریس و مقدار زمانی را که برای هر بخش در نظر گرفته شده است توصیف نماید .                   

 

طرح برنامه درسی :

طرح برنامه درسی یا طرح درس ،توصیف کتبی فرایند طرح ریزی یک برنامه درسی است که به موضوعاتی نظیر اینکه فراگیر چه چیزی باید یاد بگیرد ،چه روشهایی برای تدریس مورد استفاده قرار خواهد گرفت ،ابزار ارزیابی فراگیر ، برنامه زمانی برای  آنان ، مکانی که در آن آموزش خواهند دید (عرصه آموزش )  می پردازد .                                                                               

                                                              

 سطوح برنامه ریزی درسی

در نشریه شماره 198 یونسکو مراحل زیر در خصوص این امر پذیرفته شده است سطح اول تعیین هدفهای آرمانی و سطح دوم تعیین هدف کلی است که با مشخص شدن آن می توان گامهای بعدی را برداشت. تا فرد نداند مقصدش کجاست هرگز نمی تواند گزینش بهترین راه رسیدن به آن را بیاموزد سطح سوم مقاصد آموزشی که میان مدت می باشند و سطح چهارم هدفهای جزیی که وظایف ویژه ، مختص فرایند یاددهی – یادگیری را بیان می کنند.                                         

                                    

هدفهای جزئی از هدفهای کلی سرچشمه می گیرند ولی نسبت به هدفهای کلی محدود تر و مشخص ترند تحلیل و تهیه محتوا ، روش ها و وسایل آموزشی و همچنین روش تدریس و مواد آموزشی در این مرحله قرار دارد . در انتخاب محتوای درس مطالب تهیه شده باید به گونه ای منطقی و در آن چنان نظم سازمانی به دنبال هم قرار بگیرند که فراگیر با مطالعه آنها به انجام فعالیتهای خواسته شده و نهایتا" به هدف آموزش کلی مورد نظر دست یابد .

محتوا باید دقیقا" با اهداف کلی ، جزئی و رفتاری مطابق و همسو باشد  حجم محتوا باید در رابطه با زمان تدریس و طول دوره آموزشی تهیه و تدوین شود  منظم و سیستماتیک باشد و توالی و تناسب مطالب حفظ شود .

در روش تدریس و مواد آموزشی  این نکته قابل ذکر است که روشهای آموزشی در سالهای اخیر دستخوش تحولات عمده ای شده اند . روش سنتی آموزش به وسیله سخنرانی در برابر تخته سیاه اکنون جای خود را به روشهایی داده است که به عنوان فرایند یاددهی – یادگیری شناخته می شوند و از طریق آن معلم یادگیری شاگرد را تسهیل می کند .

 

تاریخچه روشهای تدریس در آموزش جهان

روشهای تدریس و آموزش در جهان سابقه ای به بلندی تاریخ بشری دارند . در گذشته های دور که تعلیم و تربیت محدود بود ، اقوام بدوی با روش های علمی راههای به دست آوردن خوراک ، تهیه پوشاک و پناهگاه را می آموختند و تربیت های دینی و اخلاقی و اجتماعی هم با شرکت در مراسم جشن های قبیله ای صورت می گرفت . بنابراین می توان روش آموختن در این دوره از تاریخ بشر را روش تقلیدی و علمی نامید .

در تربیت دینی به تدریج طبقه ای به نام روحانیون پدید آمدند که نخستین معلمان تاریخ بشر محسوب می شدند و تا قرن ها آموزش و پرورش حق ویژه و تحت نظارت آنان بوده است ، با پیدایش طبقه مذکور و اختراع خط و تدوین ادبیات مذهبی روش های آموزش ، متحول و آموزش های نظری بر آموزشهای علمی که در خانه انجام می شد و آموزش های نظری که طبقه روحانی ضمن اجرای مراسم دینی عهده دار آن بودند انجام می شد .

از حدود قرن پنجم قبل از میلاد تا اوایل قرن بیستم میلادی در کشورهای متمدن جهان مانند اروپا و چین بر آموزش ادبیات و دین تاکید می شد . در اروپا آموزش زبان و ادبیات تا قرن اول قبل از میلاد به صورت بلاغی یا معانی بیان و نیز به روش سقراطی صورت می گرفت و از زمان سقراط تا 800 سال پس از آن روش تدریس زبان و ادبیات ، پرورش سخنوری بود که این مهارت در سه زمینه دستور زبان ، سبک بیان و فصاحت بود سابقه زبان و ادبیات فضیلت های اخلاقی را مانند  حرمت نهادن به دیگران و مسئولیت پذیری اجتماعی می آموختند .

 

مفهوم تدریس

کوشش هایی که تاکنون برای ارائه تعریف  مفهوم تدریس شده است . بیشتر بر کاوش درباره ابعاد مختلف مفهوم تدریس متمرکز بوده و نه بر تعاریف دقیق و روشن آن . از تدریس تعاریف متعددی شده است از جمله :

سهیم شدن در دانش یا مهارت

تدریس به منزله موفقیت

تدریس به منزله فعالیتی عمدی و هدفدار

تدریس به منزله هنر یا علم

هر چند واژه های تدریس و آموزش مترادف با یکدیگر به کار می روند ، با اندکی تفاوت از یکدیگر متمایزند . آموزش که دامنه کاربرد آن از تدریس گسترده تر است به کلیه فعالیت هایی اطلاق می شود که به طور رسمی و غیر رسمی برای آموختن و نیز برای فعالیت هایی مانند خودآموزی آموزشهای برنامه ای و آموزش از راه دور که بدون حضور معلم صورت می گیرند ، به بیان دیگر در آموزش وجود معلم الزامی نیست ، اما در تدریس الزامی است و بدون او تدریس معنی ندارد . به این ترتیب آموزش ، تدریس را نیز در بر می گیرد و تدریس یکی از راههای آموزش است . بنا به تعریف موسی پور تدریس فعالیتی بین الاشخاصی و تعاملی است که مبتنی بر ارتباط کلامی و معطوف به یادگیری یا تغییر روشهای رفتار کردن یک یا چند شاگرد می باشد .

بعضی اوقات ، معلمان مطالب زیادی را تدریس می کنند ولی بعدا"متوجه می شوند دانش آموزان می توانند حتی مقدار کمی از آنچه را که مطرح شده است باز گو نمایند . راستی دلیل این امر چیست چرا گاهی بعد از ارائه توضیح مفصل در مورد موضوعی ، فراگیران نمی توانند حتی بخش کوچکی از آن موضوع را بازیابی کنند چرا دانش آموزان به جای درک معنای مطالب ، به حافظه خود فشار می آورند ؟

 در پاسخ به این سوالات می توان بی توجهی معلمان به روشهای یاددهی - یادگیری  یعنی به کار نگرفتن روشهای فعال در آموزش را دلیل اصلی قلمداد کرد .

به همین دلیل ، کیفیت آموزش در بسیاری از مدارس از سطح مطلوب برخوردار نیست و دانش آموز اغلب مطالب را حفظ ، و پس از پایان یافتن امتحانات آنها را فراموش می کند . به کارگیری روشهای فعال تدریس باعث می شود تا یادگیری تا عمق جان دانش آموزان رسوخ کند و نه تنها یافته ها و کشفیات خود را به سادگی فراموش نکنندبلکه در طول زندگی آن را به صورت کاربردی به کار ببرند .

 

 

 

 

تعریف روش تدریس فعال

روش تدريس فعال به روشي اطلاق مي شود که در آن دانش آموزان در جريان آموزش نقش فعالي به عهده دارند و معلم نقش راهنما و هدايت کننده را ايفا مي کند تعامل دوطرفه بين دانش آموزان و معلم وجود دارد.                                                                                                   

تعريف روش تدريس غير فعال                                                                                         

روش تدريس غير فعال به روشي اطلاق مي شود که در آن معلم نقش اساسي بر عهده دارد و مطالب را غالبا به شيوه شفاهي بيان مي کند و معمولا متکلم وحده است و دانش آموزان شنونده مطالب مي باشند.                                                                                                   

                                                                                               

تاريخچه روش هاي تدريس فعال                                                                                       

با نگاهي به تاريخ تعليم و تربيت جهان مي بينيم در زماني که آموزش و پرورش هنوز شکل رسمي نيافته بود انسان ها فنون دانش و مهارت هاي لازم را به طور تجربي مي آموختند و شخصي به اسم معلم و شخص ديگري به اسم دانش آموز و مکاني به عنوان مدرسه يا کلاس درس وجود نداشت بلکه هر فردي که مطالب يا فنون بيشتري مي دانست به مثابه معلم و کسي که مي خواست چيزي ياد بگيرد دانش آموز بود.طبيعت هم به عنوان مدرسه يا کلاس درس قلمداد مي شد.                 

در حقيقت روش تدريس فعال به کار گرفته مي شد.بنابراين مي توان گفت که قدمت به کارگيري روش هاي تدريس فعال به قدمت آموزش و پرورش غير رسمي مي رسد.درگذشته افرادي همچون سقراط، ژان ژاک روسو ،جان ديوبي، ژان پياژه و برونر اهميت روش هاي تدريس فعال را درک نموده، از آن استفاده مي نمودند.                                                                                     

روش هاي تدريس فعال از ديدگاه اسلام                                                                            

در روش آموزش اسلامي تکيه بر پرورش فکري و پرهيز از تقليد و تکرار مطالب بدون درک صحيح آنها مطرح مي باشد.چنانکه علي(ع)مي فرمايد ارزش درک و فهم مطالب به مراتب بهتر از تکرار و خواندن است.اگر اصول دين را که از مهم ترين مسائل آموزشي دين اسلام است بررسي کنيم مي بينيم اصول دين تقليدي نيست.اين بدان معني است که هر فرد بايد مسائل ديني را هم از طريق اجتهاد و هم با استقلال فکري درک کند.استاد شهيد مطهري در تاکيد اسلام بر پرورش فکري و پرهيز از تکرار مطالب بدون درک صحيح آنها اشاره مي کند علم افراد ممکن است دو گونه باشد دانسته هايي که فرد حفظ کرده است علم مسموع و دانسته هايي که حاصل تجربه و تحليل فکري است علم مطبوع.افرادي هستند که به نحوي تربيت يافته اند که آن نيروي مطبوعشان به حرکت در نيامده و پرورش نيافته است.اين افراد نسبت به آموخته هاي خود حکم ضبط صوت را دارند و از تجزيه و تحليل مطالب و حل مسائل عاجزند عالمي که فقط در پاي منبر نشسته و سالها مطالبي را گوش کرده است و عالمي که خود به جستجوي اطلاعات و مطالب پرداخته و مسائل را تجزيه و تحليل کرده و ورزيده شده است.عالم واقعي همين شخص است. مرحوم علامه محمد تقي جعفري تعقل در تربيت اسلامي را فوق العاده با اهميت تلقي کرده آن را به سه ماده اساسي تحليل نموده است ماده اول تعقل که بايد تقويت شود عبارت است از تفکر هدف دار با انطباق قوانيني که صحت آنها اثبات شده است.اين ماده در قرآن مجيد با عبارات گوناگون مؤکدا" مورد تذکر قرار گرفته است.با کلمه تفکر در 16آيه با کلمه عقل در 49آيه با کلمه لب به معناي عقل ناب و تعقل عميق در 16آيه با کلمه فقه در 15 آيه...                    ااااادذدااااااااااااااااااد                                                                                   

ماده دوم عبارت است از موضوعات و قضايايي که بايد ذهن نونهالان و ميانسالان و حتي کهنسالان با اختلاف در کميت و کيفيت آنها بر حسب مقاطع عمر درباره آنها تعقل کند.                          

ماده سوم تصفيه و تثبيت آن قوانيني که فعاليت عقلاني بايد بر طبق آنها به جريان بيفتد.           

بنابراين در اسلام روي تعقل و تفکر در امور بسيار تأکيد شده است و ساعتي تفکر بالاتر از هفتاد سال عبادت به شمار رفته است.                                                                                   

اسلام بر پرورش فکري و فعال بودن دانش آموز در جريان يادگيري تأکيد فراوان دارد.                

((...به هر حال فکر نمي کنم اين مسئله جاي ترديد داشته باشد که در آموزش و پرورش هدف بايد رشد فکري دادن به متعلم و به جامعه باشد تعليم دهنده و مربي هر که هست ، معلم است خطيب است واعظ است ...بايد کوشش کند که (به شخص)رشد فکري يعني قوه قدرت تجزيه و تحليل بدهد نه اينکه تمام همتش اين باشد که بياموزند ،فرا گيرند ،حفظ کنند ،در اين صورت (حاصل کار او )چيزي نخواهد شد.                                                                                              

 

ضرورت به کارگيري روش هاي تدريس فعال                                                                     

چهار اصل پيشنهادي کميسيون بين المللي تعليم و تربيت                                                  

کميسيون بين المللي آموزش و پرورش در طول زندگي به چهار ستون استوار است يادگيري براي دانستن ،ياگيري براي انجام دادن، يادگيري براي باهم زيستن و يادگيري براي زيستن.لللللللللللللل                 

يادگيري براي دانستن                                                                                                        

يعني ياد گرفتن روش يادگيري و استفاده از فرصتهايي که آموزش و پرورش در طول زندگي فراهم مي آورد اين فرصت ها نه يکبار بلکه بارها و بارها بايد فراهم آيد.                                          

يادگيري براي انجام دادن                                                                                                 

يعني دانش آموزان در حين تحصيل اين فرصت را به دست آورند که توانايي ها ي خود را از طريق تلاش و درگير شدن با تجربه هاي علمي و انجام دادن فعاليت هاي اجتماعي گسترش دهند.        

يادگيري براي با هم زيستن                                                                                               

به دنبال تحقق هدف هايي است که انسان ها همديگر را بهتر درک کنند با تفاهم حق شناسي و همبستگي با هم زندگي کنند و در مقابله با مشکلات و بحرانها به طور دسته جمعي مشارکت همکاري و همدردي داشته و غمخوار يکديگر باشند و حرمت کرامت و عطوفت انساني را پاس دارد

يادگيري براي زيستن                                                                                                        

يعني شخصيت هر فردي انچنان رشد کند که بتواند خود را هدايت کند تصميم بگيرد و داوري درست انجام دهد اين امر حاصل نمي شود مگر اينکه قواي ذهني قدرت استدلال حسن زيبايي شناسي استعدادهاي جسماني و مهار ت در برقراري ارتباط با ديگران در طول عمر به ويژه دوران تحصيل تمرين و تقويت و تحکيم شود اگر درباره اين چهار اصل پيشنهادي کميسيون بين المللي تعليم و تربيت تامل و تفکر کرده و انگاه بخواهيم انرا اجرا نماييم ايا با شيوه هاي اموزش مستقيم و يا غير فعال مي توانيم اين چهار نوع يادگيري را در مدارس دنبال کنيم روشن است که اين چهار اصل در مدارس نياز به روش هاي فعال و کاربردي در فرايند اموزش دارد بنابراين نظام هاي رسمي اموزش بايد از اموزش هاي مستقيم معلم محور شيوه هاي اطلاع رساني مرسوم دوري کنند و مدارس نيز به تدريج بايد به ميدان تجربه هاي علمي عملي و اجتماعي تبديل شوند                 

              

پرورش قوه تفکر و خلاقيت تنها با روشهاي تدريس فعال و کاربردي                                 

روش هاي تدريس سنتي و غير فعال و به عبارتي معلم محور نمي تواند دانش اموزان را به تفکر وادارد و در انها خلاقيت ايجاد کرده و ان را پرورش دهد به تعبير پائولو فرره يادگيري انفعالي يادگيري به مدل بانکي است دوازده دانش اموز طي يک ثلث به تدريج مطالب را در ذهن خود ذخيره مي کنند و همانها را در امتحان پس مي دهد بهترين نمره به کسي داده مي شود که امانتهاي سپرده شده به صندوق حافظه را به طور کامل و بدون نقصان پس بدهد روش هاي غير فعال و غير کاربردي خلاقيت بالقوه اي که در نهاد هر انساني از بدو تولد گذاشته است را خاموش مي نمايد تنها روش هاي تدريس فعال و کاربردي و دانش اموز محور است که منتهي به پرورش قوه تفکر و خلاقيت در انسانها مي شود ابراهام مازلو مي گويد خلاقيت توانايي بالقوه اي است که از بدو تولد به همه انسانها داده شده است اما اکثر انسانها اين خصيصه را در دوران فرهنگ پذيري خود از دست مي دهند . روش تدريس انفعالي و غير فعال دانش اموز را مطيع و سر سپرده معلم مي کند و از بروز خلاقيت افراد جلوگيري مي نمايد کويت پاراول پروک مي گويد در صورتي که دانش اموز مجبور باشد طريقه اي مشخص و محدودي را در ياد گيري دنبال کند به يادگيري نگرش منفي پيدا مي کند و در پايان مطيع و سرسپرده معلم    خواهدشد .                                                                                                                                          

+ نوشته شده در  جمعه یازدهم دی 1388ساعت 0:10  توسط همکلاسی  |